Üstəlik, ABŞ-Çin qarşıdurması və ya rəqabəti praktiki mənada gizli xarakterinə baxmayaraq, bu gün regional reallıqlara nəzərəçarpacaq dərəcədə təsir göstərir. Təsadüfi deyil ki, Çin Avrasiya regionunda Moskvadan sonra Ermənistanda ikinci ən böyük səfirliyini açıb. Çinin siyasi yanaşması bu cür göstəricilərə tamamilə yaddır. Lakin Pekinin Avrasiya regionunda ikinci ən böyük səfirliyi onun burada və buradan gördüyü funksional tələbləri ifadə edir.
Şübhəsiz ki, o, öz miqyasında Pekinin regional müşahidələrini və qavrayışlarını ifadə edir və funksional imkanların miqyası həmin regional kalibrlə ölçülür. Və bu o deməkdir ki, Çin qlobal oyunçu kimi təmkinli, lakin ardıcıl ambisiyası ilə Qafqazı da diqqət obyektinə çevirib. Biz bunu, həmçinin iki il əvvəl İranla imzalanmış ən böyük sazişi də əhatə edən Böyük Yaxın Şərq siyasəti kontekstində nəzərdən keçirməliyik. Burada təxminən 500 milyard dollar olan 25 illik tərəfdaşlıqdan söhbət gedir. Əlbəttə ki, bütün bunların həyata keçirilməsinə aparan uzun yolun nə qədər olacağını gözləmək lazımdır. Məhz bu kontekstdə ABŞ Çini özünün əsas rəqibi elan edir. Rəqiblər ötən ilin noyabrında Balidə G20 Sammitində prezidentlər səviyyəsində görüşüblər. Burada tərəflər ABŞ dövlət katibinin Pekinə səfəri və söhbətin davam etdirilməsi ilə bağlı razılığa gəlinsə də, ABŞ səmasında Çinə məxsus kəşfiyyat məqsədli hava şarının aşkar edilməsi və Vaşinqtonun onu vurması səbəbindən fevralın 5-6-da baş tutması gözlənilən səfər ləğv edilib. Müxtəlif qiymətləndirmələrə görə, ABŞ və Çin əsas ticarət tərəfdaş olduqlarına görə iqtisadiyyatın qarşılıqlı əlaqəsi birbaşa və ya dolayı güc toqquşmasına imkan verməyəcək.
Praktikada bu nəzəri qayda mövcuddur. Məsələn, 2022-ci ilin məlumatlarına görə, iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi təxminən 700 milyard dollar təşkil edib ki, bunun da təxminən 80 faizi Çindən ABŞ-a istiqamətlənib. Bu məlumat ABŞ prezidenti Baydenin ABŞ-da hasilatı bərpa etməyi qarşısına məqsəd qoyan iqtisadi siyasəti fonunda xarakterikdir. Başqa sözlə, heç nə, o cümlədən iqtisadi qarşılıqlı asılılıq da daxil olmaqla bir-birinə ekvivalent deyil. Məsələn, bu gün Ukrayna-Rusiya müharibəsi davam etsə də, ona paralel olaraq “diplomatik vasitəçilik”lə də olsa, minimal iqtisadi əlaqələr mövcuddur. Beləliklə, zahirən ABŞ-Rusiya üstün rəqabət sahəsi olan Qafqaz praktiki olaraq dərin mənada, əlbəttə ki, heç də birmənalı və ya birxətli ssenariləri olmadan böyük Amerika-Çin rəqabəti zonası hesab edilə bilər.
Asif Cəfərov
Ordu.az
